تعهد سارکوزی به سران کشورهای عربستان، قطر و امارات در زمینة همکاری هسته ای را نباید غیر منتظره دانست. از نوامبر 2006 تا کنون کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس در حال مذاکره بر سر توسعة انرژی هسته ای هستند. از سوی دیگر فرانسه قراردادهایی در زمینة همکاری هسته ای را با الجزایر، لیبی و مراکش به امضا رسانده است. بنابراین توسعة نفوذ فرانسه در منطقة خلیج فارس قدم منطقی بعدی است.
باوجود مناقشة هسته ای بین تهران و واشنگتن بر سر برنامه های هسته ای ایران، کاملاً واضح است که مباحثی در مورد تولید و استفادة صلحآمیز انرژی هسته ای در منطقه جریان دارد.
در سفر دوره ای رئیسجمهور فرانسه به خاورمیانه، امارات تنها کشوری بود که بیشترین پیشنهادها را از سوی شرکت های توتال، آروا و سوئز برای توسعة برنامة هسته ای ابوظبی دریافت کرد. چنانچه این پیشنهادها به تصویب برسد، خود در این شرکت ها کار ساخت دو نیروگاه اتمی تولید برق را آغاز خواهند کرد که ظرفیت تولید هر یک از آنها 1600 مگاوات است.
در مسیر پیشرفت
حامیان انرژی صلح آمیز هسته ای معتقدند که اجرای چنین طرح هایی توجیه اقتصادی دارد. به گفتة چارلز هافناگل، سخنگوی شرکت آروا: «منطقة خاورمیانه همانند دیگر مناطق، به دلیل رقابتی بودن هزینه های تولید و ثبات آن در بلندمدت به استفاده از انرژی هسته ای روی آورده است.»
هزینة اولیه برای راه اندازی یک نیروگاه هسته ای بسیار بالا است و بین 4 میلیارد دلار برای رآکتورهای 1200 مگاواتی تا 5 میلیارد دلار برای رآکتورهای 1600 مگاواتی متغییر است، اما با فراگیر شدن استفاده از این نوع تأسیسات تولید انرژی، هزینه های ساخت و اجرا به خودی خود کاهش می یابد.
با وجود اینکه بهای اورانیوم در ماه های اخیر با نوسان بسیار همراه بود، اما هزینة پرداختی برای سوخت نیروگاه تنها 5 درصد از کل هزینة تولید را شامل می شود. بر اساس اعلام شرکت PB Power از مشاوران بخش انرژی در انگلستان، در پی افزایش 10 درصدی قیمت اورانیوم، هزینة تولید الکتریسیته تنها 2/0 درصد افزایش خواهد داشت، اما در نیروگاه های گازی 75 ٪ از هزینة تولید برق بر اساس بهای گاز مصرفی در این نیروگاه ها است.
با در نظر گرفتن بهای سوخت مصرفی و سرمایة اولیة لازم برای راه اندازی نیروگاه ها، هزینة تولید برق در نیروگاه های هسته ای، گازی و زغالسنگی به یک میزان خواهد بود. آلیستر اسمیت که مدیر خدمات هسته ای در شرکت PB Power است، اعتقاد دارد که این هزینه ها در صورت عدم وجود مالیات بر تولید گازهای کربنی با هم برابری میکند. وی می گوید در انگلستان هزینة تولید هر کیلووات برق در هر سه نوع نیروگاه ذکر شده بین 035/ 0تا 03/0 پوند (07/0 تا 06/0 دلار) است.
هزینة بالای راهاندازی نیروگاه های اتمی ضمانت سرمایه گذاری ها را نسبت به دیگر فناوری ها سخت تر می سازد. هنوز مشخص نیست که اعتبار لازم برای راه اندازی نیرو گاه های هسته ای امارات چگونه تأمین خواهد شد، اما به نظر می رسد که بخش های دولتی و خصوصی در این امر با هم مشارکت داشته باشند.
از سوی دیگر هزینه های از کار انداختن نیروگاه در پایان عمر آن نیز بسیار قابل توجه است. به گفتة آقای اسمیت این هزینهها حدوداً 2 میلیارد دلار است.
یکی از راه های کاهش هزینه ها همکاری گروهی از کشورها در چگونگی به کار گیری و دفع مواد زاید است و اگر دیگر کشورهای حوزة خلیج فارس در فکر راه اندازی تأسیسات هسته ای باشند، امارات میتواند از این فرصت استفاده کند تا هزینه های خود را تا حد زیادی کاهش دهد. اسمیت می گوید:«اگر رآکتورهای محدودی در اختیار دارید، می توانید از وجود یک محل اصلی نگهداری زباله های هسته ای بهره مند شوید که از نظر اقتصادی بسیار مقرون به صرفه است.»
صرف نظر از هزینه، یکی از محرک های اصلی توسعة انرژی اتمی در خاورمیانه جایگزینی آن برای سوخت های فسیلی در بلندمدت است. استفاده از این نوع انرژی می تواند از وابستگی کشورهایی چون مراکش، عمان و دبی به واردات گاز و برق جهت پاسخگویی به نیازهای داخلی بکاهد. این نوع انرژی نه به دلیل ارزانتر بودن بلکه به دلیل ارائة راه های متنوع تولید الکتریسیته و همچنین برخورداری از ثبات بیشتر مورد توجه کشورهای منطقه قرار گرفته است.
در حال حاضر دولت های کشورهای خلیج فارس سوخت مورد نیاز تأسیسات مختلف را با یارانة بسیاری در اختیار آنها قرار می دهند که همین مسأله موجب پایین بودن قیمت برق مصرفی در این کشورها است. این کشورها عمدتاً دارای منابع غنی گاز هستند و همین امر رقابت بین آنها را در راه اندازی نیروگاه های گازی تشدید میکند، اما مسلم است که این رقابت باید بر اساس بهای واقعی گاز در بازارهای جهانی باشد.
محاسبة هزینهها
فروش سوخت های فسیلی با قیمتی پایین تر از قیمت بازار به این معنی است که کشورهای تولیدکننده حداکثر بهره را از منابع طبیعی خود نمی برند. به همین دلیل گرایش بیشتر به صادرات می تواند از توجیه اقتصادی بیشتری برخوردار باشد، اما این مباحث زمانی مؤثر است که قیمت نفت و گاز در سطح بالایی باشد. کاهش قیمت این محصولات از اهمیت استفاده از انرژی هسته ای می کاهد.
اگر یکی از کشورهای عربی شروع به ساخت نیروگاه اتمی بکند، 20 سال بعد به بهره برداری خواهد رسید. بر اساس اعلام آژانس بین المللی انرژی، کشورهای دارای امکانات هسته ای می توانند 7 تا 15 سال پس از آغاز عملیات ساخت نیروگاه از آن بهره برداری کنند و برای کشورهایی که از این امکانات برخوردار نیستند، این زمان طولانی تر خواهد بود.
اعلام آمادگی فرانسه بـرای همکــاری با کشورهای منطقة خلیج فارس به این معنی است که این کشورها در تمام مراحل طراحی، ساخت و بهره برداری از این نیروگاه ها از راهنمایی های فرانسه برخوردار خواهند بود. با وجود اینکه انتقال دانش و فناوری بسیار ضروری است، اما سران این کشورها بخش اعظم این کار را به فرانسوی ها واگذار خواهند کرد و به دلیل عدم برخورداری کشورهای عرب خلیج فارس از برنامه ای عظیم، انجام سرمایه گذاری کلان در بخش چرخة سوخت هسته ای منطقی به نظر نمی رسد.
مشکلات دیگری نیز در این زمینه وجود دارد؛ اجری یک طرح کوچک نیازمند وجود نیروگاه های عظیم است که خود می تواند تهدیدی برای ثبات سیستم الکتریسیته باشد. اسمیت می گوید: «بزرگی نیروگاههای اتمی یکی از معایب عمده است. اگر نیروگاهی ظرفیت تولید 1600 مگاوات برق را داشته باشد و تولید آن کاهش یابد، بخش اعظمی از میزان تولید برق را از دست خواهید داد.» لویس اچاواری، مدیر آژانس انرژی اتمی در سازمان همکاری و توسعة اقتصادی (OECD) می گوید: «برای قراردادن یک رآکتور در یک شبکه باید از شبکه ای بزرگ بهره جست و حجم یک رآکتور باید حداکثر 15 تا10 درصد از حجم شبکه باشد.»
صرف نظر از امکان پذیری و عملی بودن اجرای پروژه های نیروگاهی هسته ای، اثرات زیستمحیطی آنها نیز باید مورد توجه و ارزیابی قرار گیرد. در نیروگاه های اتمی بر خلاف نیروگاه های سوخت فسیلی، عملیات تولید برق منجر به تولید گاز دیاکسید کربن نمی شود. بنا به تخمین سازمان بین المللی انرژی، جایگزینی یک نیروگاه 1000 مگاواتی سوخت زغالسنگ با یک نیروگاه اتمی از تولید 6 تا 5 میلیون تن دیاکسید کربن در سال می کاهد.
به کارگیری دیگر گزینه ها مانند انرژی های تجدیدشدنی خورشیدی به دلیل ناتوانی این فناوری ها در تولید سطح پایدار انرژی چندان مؤثر و قابل اطمینان نیست. اچاواری می گوید: «انرژی هسته ای با انرژی های تجدیدشدنی در رقابت نیست. استفاده از انرژی های تجدیدشدنی بهدلیل عدم تولید دیاکسید کربن بسیار مورد توجه قرار دارد، اما باید به خاطر داشت که این نوع انرژی ها برای تولید الکتریسیته در حجم زیاد استفاده نمی گردند.»
باوجود پیشرفت های فراوان در زمینة امنیت و طراحی نیروگاه های هسته ای، همواره این نگرانی وجود دارد که مشکلی بروز کند. هر حادثه ای در یک نیروگاه اتمی بهمراتب آثار زیانبارتری نسبت به یک حادثه در یک نیروگاه فسیلی در بر خواهد داشت.
در مورد از کار انداختن این نیروگاه ها و زباله های بر جا مانده نیز نگرانی هایی وجود دارد. اسمیت می گوید: «یک نیروگاه ممکن است ظرف 20 تا25 سال به طور کامل از فعالیت باز بماند، اما تاکنون کسی اقدام به چنین کاری نکرده است. راکتورهای جدید به گونه ای طراحی شده اند که باید کاملاً از فعالیت بازبمانند. اگر در صدد آلوده سازی یک سطح هستید، به راحتی می توانید آن را با مواد یکبارمصرف بپوشانید. این نکته ای است که در نیروگاه های ساخته شدة پیش از سال 1990 مورد توجه قرار نگرفته است.»
پرسش مهمتر در این میان این است که چه بر سر زباله ها و سوخت مصرفی خواهد آمد؟ مواد رادیواکتیو پس از خروج از رآکتور یا در جایی انبار می شوند یا مورد فراوری دوباره قرارمی گیرند. فرآوری دوبارة این مواد موجب تولید انرژی بیشتری می شود، اما می توان از آنها برای تولید پلوتونیوم قابل استفاده در سلاح ها استفاده کرد.
غنی سازی سه مرحلهای یکی از راه های کاهش خطر استفاده از این مواد در تولید سلاح های هسته ای است. شرکـت انگــلیسی-آلـمانی- هلندی یورنکو (Urenco) یکی از شرکت هایی است که از این نوع غنی سازی استفاده کرده است. به گفتة سخنگوی آژانس بین المللی انرژی اتمی چنانچه نظارت های دقیق در این بخش صورت گیرد، امکان تخلف در این زمینه بسیار کم است.
به نظر می رسد که استفاده از انرژی اتمی یـکی از گـــــزیـنه هـای واقع گرایانة بلندمدت در کشورهای خاورمیانه است، اما این انرژی برای کشورهایی که امروزه با افزایش تقاضا در بخش انرژی روبهرو هستند، گزینة مناسبی نیست. بر اساس ارزیابی آژانس بین المللی انرژی اتمی روند دستیابی کشورهای این منطقه به این نوع انرژی بسیار کند و زمانبر است.
|