کاهش اشتهای شرکت‌های بزرگ نفتی برای انجام پروژه‌های حوزة خلیج فارس

روز نهم فوریة 2009، عبدا... البدری، دبیرکل اوپک، اجلاس مهم این سازمان را با خبرهای بدی آغاز کرد. او گفت که کشورهای عضو اوپک در مجموع، 35 پروژة استخراج را که در مراحل مختلف توسعة خود قرار داشتند، به حالت تعلیق درآورده‌‌اند. در نتیجه اوپک قادر نخواهد بود که به پیش‌بینی خود مبنی بر افزایش ظرفیت تولید تا حد 5 میلیون بشکه در روز که پیش‌تر اعلام شده بود، جامة عمل بپوشاند.
در سراسر حوزة خلیج فارس، بزرگ‌ترین تولیدکنندگان نفت به‌خاطر کاهش قیمت این فرآورده ناگزیر شده‌اند که پروژه‌های توسعة استخراج و تصفیه را فعلاً به تأخیر بیندازند. این مشکل تنها به کشورهای تولیدکننده منحصر نمی‌شود؛ شرکت‌های بین‌المللی نفت نیز هزینه‌های اکتشاف و تولید خود را با توجه به افت قیمت نفت، به زیر 50 دلار در هر بشکه، محدود کرده‌اند.
از سوی دیگر، شرایط مندرج در قراردادهایی که کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا مطرح می‌کنند نیز سبب شده تا شرکت‌های خارجی علاقة چندانی برای امضای این قراردادها نداشته باشند. الجزایر یکی از کشورهایی است که این بی‌علاقه‌گی‌ شرکت‌های بین‌المللی را عیناً تجربه کرده است. هفتمین دور مزایدة پروژه‌های نفت و گاز این کشور در دسامبر سال 2008 فقط پیشنهادهایی برای انجام یک‌چهارم از پروژه‌های مطرح شده را در پی داشت.
اما صاحب‌نظران ادعا می‌کنند که همة تقصیرها را هم نباید به گردن کاهش قیمت نفت انداخت. شرایط دشوار مندرج در قراردادها و زد و بندهای محرمانه نیز از جمله عواملی هستند که بسیاری از شرکت‌های بین‌المللی نفتی را منصرف می‌کنند.
در این میان همسایة الجزایر، یعنی لیبی، به گنجاندن مفاد سرسختانه و دشوار در قراردادهای خود شهره است. با این همه شرکت‌های بزرگ بین‌المللی به انجام پروژه در این کشور علاقة ویژه‌ای دارند. شرایط چنان به نفع شرکت‌ ملی نفت لیبی بوده که این کشور توانسته شرایط دشوارتری را در 4 پروژة اصلی اکتشاف و تولید بر اساس مشارکت «اپسا» بگنجاند. سهم اختصاص یافته به شرکت‌های بین‌المللی از تولید، از حدود 40 درصد در مزایده‌های پیشین، اینک به کمتر از 20 درصد افت کرده است.
این اواخر و در واپسین روزهای سال 2008، شرکت ملی نفت لیبی اعلام کرد که اصلاحات جدید در قراردادش با چهار شرکت خارجی («انی» ایتالیا، «اکسیدنتال پترولیوم» آمریکا، «او‌ام‌وی» استرالیا و «پتروکانادا») سبب خواهد شد تا سهم آنان از تولید در کل به 10 تا 15 درصد کاهش یابد. شکری غانم، مدیر شرکت ملی نفت لیبی در نوامبر سال 2007 خاطر نشان کرده بود که با توجه به قیمت نفت در حدود 100 دلار و بالاتر، شرکای این کشور متقاعد شده بودند که باید سرمایه‌گذاری بیشتری انجام دهند و همین امر سبب شد تا این کشور بتواند برخی قراردادهای امضا شده را به نفع خود بازنویسی کند.
شرکت‌های نفتی چاره‌ای نداشتند جز این‌که با شرایط تازة شرکت ملی نفت لیبی کنار بیایند. هر 4 شرکت مذکور ناگزیر شدند در قراردادهایی که امضا کرده بودند، تجدید نظر کنند و میزان سرمایه‌گذاری خود را افزایش دهند و به شرایط تازه تن دهند. نتیجه آن شد که سهم آنان از تولید به نحو قابل توجهی افت کرد.
همین چند وقت پیش، در ماه فوریة امسال، شرکت ملی نفت لیبی دو قرارداد تازه با شرکت فرانسوی توتال برای توسعة میادین نفتی الجورف و مبروک به امضا رساند و سهم بزرگی از تولید را برای خود نگهداشت. اما اگرچه مقامات لیبی با مهارت خاصی توانستند موضع خود را در سر میز مذاکره بهبود ببخشند و شرایط را با توجه به وضعیت بازار به نفع خود تغییر دهند، اما باید دانست که همة این کارها در زمانی انجام شد که قیمت نفت سیر صعودی را طی می‌کرد. در نتیجه باید منتظر ماند و دید که آیا با شرایط امروز هم طرف‌های مذاکرة شرکت ملی نفت لیبی آماده خواهند بود که به شرایط تحمیلی این شرکت تن بدهند یا با توجه به افت قیمت‌ها، وضع دگرگون خواهد شد؟
بعید به ‌نظر می‌رسد که این اتفاق بیفتد. راجا کیوان، تحلیل‌گر شرکت آمریکایی «پی‌اف‌سی انرژی» اعتقاد دارد «اگر به تاریخ شرایط مالی و تجاری در منطقه بنگرید، خواهید دید که این شرایط همگان با قیمت نفت تغییر نکرده‌اند. کافی است به ابوظبی نگاه کنید. این کشور از دهة 1970 به این سو، شرایط سرسختانه و غیر قابل انعطافی را اعمال ‌کرده و شرایط آن کماکان همان است که بود، ولی شرکت‌های بزرگ نفتی بین‌المللی که از ارزش ذخایر این کشور با خبرند، همه‌جور با آن کنار آمده‌اند.

 جذب سرمایه‌گذاری‌های خارجی
کشورهای دیگری هم در جذب سرمایه‌گذاری‌های خارجی برای مرحلة پالایش و فروش موفق بوده‌اند. در ماه ژانویه شرکت جنرال‌پترولیوم مصر (شرکت ملی نفت مصر) قراردادی به ارزش بیش از 3 میلیارد دلار با شرکت ایتالیایی اوسین به امضا رساند تا میدان نفتی دریایی ابوقیر را توسعه دهد. در ماه‌های اخیر جذابیت نسبی سرمایه‌گذاری در مصر با کشف یک رشته منابع نفتی در خلیج سوئز، دلتای نیل و صحرای غربی افزایش یافته است.
اما در منطقة خلیج فارس و کشورهایی که بیشترین تولید را به خود اختصاص داده‌اند، اوضاع به این خوبی نیست. بحران سیاسی کویت، امکان پیشرفت «پروژة کویت» را دچار دست‌انداز کرده و شرایط محلی نه مورد رضایت شرکت‌های بین‌المللی است و نه اعضای مجلس ملی این کشور. آلکس مانتن، تحلیل‌گر انگلیسی شرکت مشاورة انرژی وود مکنزی مستقر در لندن می‌گوید: «اوضاع کاملاً به بن‌بست رسیده و به نظر نمی‌آید که در آینده نزدیک هم هیچ قراردادی به امضا برسد.»
قطر روی پروژه‌های اکتشاف گاز در میدان دریایی خوف مجاور میدان عظیم شمالی تمرکز کرده است که هنوز در مراحل اولیة اکتشاف قرار دارد و شرکت آلمانی وینترشال در اواخر سال 2008 برندة مزایدة آن شده است. این‌که پروژه‌های اخیر این کشور بیشتر به سمت گاز متمایل بوده، علت دارد. قطر هم مثل بسیاری از کشورهای خاورمیانه با کمبود گاز روبه‌روست و نیاز دارد که پروژه‌های خود را اولویت‌بندی کند. کیوان می‌گوید: «اگر فرصتی برای شرکت‌های بین‌المللی وجود داشته باشد، در زمینة گازی خواهد بود که در آن کمبودهای بارزی مشاهده می‌شود.»
عربستان سعودی درگیر یک رشته پروژه‌های گسترش میادین نفتی است تا به ظرفیت تولید خود بیفزاید. شرکت آرامکو، غول نفتی عربستان، می‌گوید که تا پایان سال 2009 توان تولید این کشور را از 3‌/11 میلیون بشکه در روز به 12 میلیون بشکه خواهد رساند. در 3 ماه سوم سال 2008 بود که پروژة خورسانیه با تولیدی در حدود 500 هزار بشکه در روز به بهره‌برداری رسید و قرار است که در نیمة نخست امسال، دو پروژة کوچک‌تر شایبه و نواییم به ترتیب با ظرفیت تولید 250 هزار و 100 هزار بشکه در روز به بهره‌برداری برسند.
البته در میان همة این پروژه‌ها، مقامات عربستان فرصت کرده و روند برخی از پروژه‌های اصلی را هم کُند کرده‌اند که از آن جمله می‌توان به پروژة منیفه برای تولید 900 هزار بشکه در روز اشاره کرد. آرامکو در نوامبر 2008 اعلام کرد که این پروژه و همچنین پروژة تولید میدان گازی کاران را مورد ارزیابی مجدد قرار خواهد داد.
 پروژه‌های آتی
کشورهای تولیدکنندة حوزة خلیج فارس که عضو اوپک نیستند هم بیکار ننشسته و در جلب سرمایه‌گذاری‌های بین‌المللی در بخش‌های استخراج و تصفیه، فعالیت‌های زیادی انجام داده‌اند. عمان در صدد است که 5 پروژة استخراج را در این سال به شرکت‌های بین‌المللی ارائه دهد و در عین حال برنامه‌های متعددی برای بازیابی نفت دارد. یمن نیز تلاش می‌کند که توجه شرکت‌های بزرگ بین‌المللی را به خود جلب کند.
اما این بحرین، کوچک‌ترین کشور تولیدکننده در منطقه است که با جذب برخی از بزرگ‌ترین شرکت‌های نفتی جهان، مایة تعجب ناظران شده است. 18 شرکت بزرگ بین‌المللی برای حضور در مزایده‌های ماه فوریه در منامه واجد شرایط تشخیص داده شدند تا در پروژه‌های ساحلی برای استخراج گاز شرکت کنند. برخی از آن‌ها عبارتند از بی‌پی انگلیس، شورون و اکسان‌موبیل از آمریکا و شرکت هلندی- انگلیسی شِل.
سال گذشته، شرکت‌های اکسان‌موبیل و نیز اکسیدنتال و امرسک‌اویل از دانمارک در مزایده‌ای برای بررسی کلی میدان نفتی اوالی شرکت کردند تا امکان دو برابر ظرفیت تولید آن را تا 35 هزار بشکه در روز مورد مطالعه قرار دهند. در نهایت شرکت اکسیدنتال برندة این مزایده شد. تحلیل‌گر شرکت وودمکنزی در این ‌باره می‌گوید: «بحرین معمولاً در رادار شرکت‌های بزرگ بین‌المللی ظاهر نمی‌شود. خیلی جالب است که پروژه‌های اخیر این کشور توانسته است توجه شرکت‌های عظیمی چون اکسان‌موبیل را جلب کند.»
پیشنهادها و پروژه‌های چشم‌گیری هم از عراق انتظار می‌رود. اخیراً مدیران شرکت‌های بزرگ بین‌المللی دیدگاه‌های خود را در مورد تازه‌ترین دور مزایده‌ها به اطلاع مقامات نفتی این کشور رسانده‌اند. این شرکت‌ها از برخی بندهای قراردادهای مطرح‌شده چندان رضایت نداشتند که از جمله، از آنان خواسته می‌شد تا پیشنهادهای خود را بر اساس هزینة تولید یک بشکه و هزینة حفظ همان حجم تولید در 20 سال آینده و هزینة هر بشکه را با توجه به رشد تولید ارائه دهند.
اما به‌نظر می‌رسد که مقامات عراقی گوش شنوایی برای شکایت‌های این مدیران دارند. پس از دیدار مدیران شرکت‌های نفتی با مقامات نفتی عراق در اوایل فوریه، شرایط مندرج در قراردادها آسان‌تر شده است. آلکس مانتن می‌گوید: «عراق باید انگیزه‌های زیادی در بخش نفتی خود ایجاد کند. این کشور به جذب سرمایه‌گذاری خارجی نیاز مبرمی دارد.»
مدت‌هاست که به عراق به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین ذخیره‌های دست‌نخوردة نفت و گاز نگاه می‌شود، اما هنوز تا اجرای پروژه‌ها راه زیادی باقی است و عراق هنوز آمادگی آن را ندارد که پروژه‌های بزرگ نفتی خود را به مزایده بگذارد. شرکت‌های بزرگ بین‌المللی با توجه به این‌که با مجموعة گسترده‌ای از پروژه‌های آتی کوچک و بزرگ روبه‌رو هستند، انگیزة زیادی برای هزینه‌کردن منابع مالی در راه بررسی‌هایی ندارند که شاید هیچ‌وقت به قرارداد منتهی نشود.
تا به این‌جا کشورهای حوزة خلیج فارس که تعلق خاطر آنان به ملی کردن شرکت‌های نفتی خودشان رو به افزایش بوده است، الزام خاصی به دعوت از شرکت‌های بین‌المللی نشان نداده‌اند، اما تحولات چند ماه آینده روشن خواهد کرد که اوضاع به نفع سرمایه‌گذاران خارجی تغییر خواهد کرد یا نه.