قطعاً انگیزه های اعتقادی و نارضایتی سیاسی در اولویت بوده، اما این‌ها نافی برخی هدف های اقتصادی نیست. اگر بخواهیم از برهان خلف استفاده کنیم، یعنی بنا را بر این بگذاریم که انگیزه‌ی اصلی مردم اقتصادی بوده، باید با به‌دست آوردن منافع اقتصادی آرام می‌شدند، ولی این‌طور نشد. آیا ممکن است فردی به خاطر مسائل اقتصادی، جان خود و خانواده اش را به میدان خطر انقلاب یا عرصه‌ی جنگ ببرد؟ معلوم می‌شود ارزش‌ها و آرمان‌هایی بالاتر از حوزه‌ی اقتصاد مطرح بوده. نکته‌ای که من می‌خواستم بگویم، ناظر بر این بود که یک زمینه‌ها و بسترهای نارضایتی در حوزه‌ی اقتصاد به‌طرز خیلی پررنگی وجود داشت. اگر شما نگاه کنید به شاخص نابرابری اقتصادی در ایران، سال های 1355 و 1356 از بدترین دوره‌هایی بوده که فاصله‌ی بین دهک بالای درآمدی با دهک پایین بسیار زیاده بوده است. این در شرایطی است که ما از سال 1353 با جهش شدید قیمت نفت مواجه‌ بودیم و درآمد کشور حدود 4 برابر افزایش پیدا کرده بود. همه انتظار داشتند که رفاه و رونق برای مردم حاصل شود، اما سیستم فاسد و روابط ناعادلانه‌ی آن روز در کنار مجموعه‌ی شرایط ساختاری اقتصاد مانع از این اتفاق می‌شد. از این دست مسائل و پدیده هایی مانند حلبی‌آبادها، بستری و زمینه‌ای برای اعتراض مردم به شمار می‌رفت. این نکاتی بود که در صحبت های حضرت امام در نوفل‌لوشاتو هم به عنوان نارضایتی از رژیم ذکر می‌شد.

اگر بخواهیم از ماهیت اندیشه‌ی اقتصادی انقلاب اسلامی بپرسیم، آیا لازم است به قبل از انقلاب هم نگاهی بیاندازیم؟

اجازه بدهید‌ برای جواب به مسأله‌ی اندیشه‌ی اقتصادی انقلاب اسلامی، یک قدم به عقب‌تر برگردیم و از انگیزه‌ی انقلاب اسلامی و علل وقوع آن آغاز کنیم. واقعیت این است که با بررسی شرایط تاریخی دهه‌ی 1350 به نظر می‌رسد که مجموعه‌ی انگیزه‌هایی که انقلاب اسلامی را شکل داد، حول سه محور فراگیر بود. یعنی اعتراضی بود به سه پدیده‌ی نامقبول در ‌جامعه‌ی ایران. انگیزه‌ی نخست، فقر و تبعیض بود و وجود حس نارضایتی از روابط اقتصادی و نوعی طبقه‌بندی اجتماعی خاص. انگیزه‌ی دوم رفتار سیاسی و فرهنگی حاکمیت بود. یعنی اسلام‌ستیزی یا بی‌تفاوتی به مسأله‌ی دین در عرصه‌ی اجتماعی. مسأله‌ی سوم وابستگی و سرسپردگی حکومت پهلوی به قدرت‌های بیگانه بود.

به‌طور خلاصه نقدهای طیف‌های مختلف انقلابیون حول سه محور مشترک بود؛ فقر و عدالت، اسلام و استقلال. پس از سقوط پهلوی و بناشدن تلقی جدیدی از حکومت مردمی و دینی، انتظار می‌رفت که این سه دغدغه در محوریت باشند. به عبارت دیگر اندیشه‌هایی که در آغاز دوران تولد انقلاب شکل گرفت، اندیشه‌هایی بود که عمدتاً بر سه ارزش اصلی یعنی عدالت، اسلام و استقلال متمرکز بود. از این سه موضوع می‌توان پلی به مسأله‌ی اقتصاد زد، زیرا به نظر می‌رسد که دو موضوع فقر و استقلال، بُعد اقتصادی پررنگی داشت؛ اگرچه استقلال سیاسی بیشتر مطرح بود. البته توجه داشته باشید که این قابل انکار نیست که موتور محرک نهضت و قیام مردم منحصر به نارضایتی از معیشت و اقتصاد نبود.

پس از انقلاب و در دهه‌ی اول آن اساساً گفتمان اقتصاد اسلامی از یک طرف و مطالبه‌ی مردم و احساس مسئولیت حاکمیت (در بعد اقتصادی) متمرکز بر دو نکته‌ی فوق بود، یعنی محرومیت زدایی و کاهش فاصله‌ی غنی و فقیر از یک سو و خودکفایی اقتصادی کشور از سوی دیگر. به نظر من این دو مؤلفه‌ی عدالت و خودکفایی، از پررنگ‌ترین رویکردهای گفتمان انقلاب اسلامی است که به‌عنوان ستون‌های اصلی اندیشه‌ی اقتصادی انقلاب اسلامی قابل طرح است.

شاید به نظر بعضی‌ها انگیزه‌ی انقلاب اسلامی اقتصادی نبوده و مردم مشکل اقتصادی قابل توجه‌ای نداشته‌اند یا من این طور استنباط کرده‌ام. آیا انگیزه‌ی اقتصادی باعث شد که مردم به خیابان‌ها بریزند؟ آیا فقط انگیزه‌های فرهنگی و اجتماعی دخالت نداشته است؟