سید مسعود مولا

طراحی و اجرای شبکة ریلی در عربستان سعودی موجب تسریع رشد صنعتی و بهبود وضعیت اقتصاد این کشور می‌شود.
با این که مطالعات طرح احداث راه‌آهن سراسری در کشورهای عضو شورای همکاری خلیج‌ فارس هم‌چنان ادامه دارد, همة نگاه‌ها به عربستان معطوف شده است و پیشتازان صنعتی منطقه منتظرند ببینند که این کشور چگونه سه طرح بزرگ و چند میلیارد دلاری خود را به اجرا درمی‌آورد که قرار است تحولی عظیم در صنعت حمل‌ونقل این کشور پدید آورد. برای اجرای هر یک از این طرح‌ها یک پیمانکار انتخاب شده است که همگی خواهان تسریع روند تصمیم‌گیری در زمینة چگونگی انجام این طرح و رهایی از بروکراسی موجود در عربستان هستند.
عربستان و دیگر همتایانش در شورای همکاری خلیج فارس بر خلاف کشورهای حوزة شرق مدیترانه و شمال آفریقا فاقد شبکه‌ی ریلی هستند. در حال حاضر متداول‌ترین روش حمل‌ونقل و عبور از صحرای وسیع عربستان استفاده از خطوط هوایی است.
با توجه به این که عربستان درصدد قطع وابستگی اقتصاد خود به سودآوری نفتی و برقراری ثبات اقتصادی است, احداث و راه‌اندازی خطوط ریلی و زیرساخت‌های آن از اهمیت بسیاری برخوردار است.

 قرارداد احداث شبکة ریلی
نشریة MEED در شمارة ماه مارس خود طی گزارشی اعلام نمود که کنسرسیوم تارابوت به سرپرستی شرکت عربستانی آکوا، برندة مناقصة پنج میلیارد دلاری پروژة احداث پل ارتباطی زمینی در عربستان خواهد بود. این خبر در ماه آوریل سال جاری توسط سازمان حمل‌ونقل ریلی عربستان تأیید شد.
از ماه آوریل امسال، اعضای SRO و مشاورانشان و دولت‌مردان عربستان مشغول بررسی دقیق این مناقصه هستند. هنوز از زمان رسمی اعلام نهایی آن خبری نیست، ولی منابع نزدیک به تیم اجرای پروژه, از اعلام نهایی آن در اواخر سال جاری خبر می‌دهد.
برای این منظور فعالیت‌های گسترده‌ای در حال انجام است. عبدالعزیز الهوکیل, مدیر SRO, می‌گوید: در حال حاضر ما بر روی یافتن و در اختیار قرار گرفتن کریدور زمینی مناسب برای احداث پل در تلاشیم و پیشرفت‌های خوبی نیز در این زمینه داشته‌ایم. او در ادامه می‌‌افزاید: چندین کمیته و گروه در این زمینه فعال هستند و هم‌زمان مذاکراتی نیز با شهرداری‌ها و مالکان زمین‌ها انجام شده است. زمان دقیق پایان یافتن مذاکرات و دست‌یابی به نتیجة قطعی کاملاً مشخص نیست و به روند پیشرفت مذاکرات بستگی دارد، ولی باید گفت که تاکنون بخش عظیمی از اراضی مورد نیاز این کار فراهم شده است.
این پل با اتصال خلیج عربستان و سواحل دریای سرخ, از جده به دمام و با گذر از ریاض، انقلابی در صنعت حمل‌ونقل کالا و مسافر ایجاد خواهد کرد. با تکمیل این طرح جابه‌جایی مسافر و کالاها ظرف 24 ساعت از بنادر شرقی و غربی صورت خواهد گرفت. پیش‌تر این امر ظرف 6 روز صورت می‌گرفت.
طراحی و مطالعات برای احداث یک خط‌آهن فرعی در منطقة اقتصادی ملک‌عبدالله انجام گرفته و قرار است مطالعات و بررسی‌هایی نیز جهت احداث خط‌آهن جده-‌ابها صورت گیرد. SRO نیز در ماه جولای از پیمان‌کاران و دست‌اندرکاران توسعة شبکة ریلی دعوت کرد تا علاقه‌مندی خود را جهت مشارکت در یک پروژه‌ی ده تا پانزده ساله‌ی جابه‌جایی مسافر در طی این پروژه اعلام کنند.
دورنمای توسعة شبکة ریلی عربستان بین جده و زیرساخت‌های صنعتی در دست احداث در شرق سواحل منطقة اقتصادی ملک‌عبدالله و هم‌چنین شبکه‌ی ریلی دیگری میان جده و شهر صنعتی جوبیل و بنادر پتروشیمی آن در غرب, برای آنهایی که در انتظار پیش‌افتادن عربستان از دبی, به‌عنوان قطب تجاری و اقتصادی اول منطقه هستند، موضوع بسیار جذابی به حساب می‌آید. لازم به ذکر است که 65 درصد از واردات عربستان از طریق بندر جده به این کشور صورت می‌گیرد.

 تزریق فاینانس
تأمین اعتبار پروژة مذکور با دشواری‌های بسیاری در سیستم بانکی عربستان روبه‌رو است. همة شرکت‌های حاضر در مناقصه اظهار داشتند که ابهاماتی در خصوص زمان و نحوة تأمین هزینه وجود دارد. با این حال همگی بر این باورند که این پروژه آن‌قدر اهمیت دارد که نمی‌توان از آن صرف ‌نظر کرد.
هم‌زمان SRO آمادگی دارد که یکی از این سه پروژة بزرگ یعنی احداث خط آهن شش میلیارد دلاری و سریع‌السیر مکه به مدینه را به مناقصه بگذارد. نام این خط آهن را که پیش‌تر <خط آهن مکه-مدینه> نامیده می‌شد، به <خط سریع‌السیر حرمین> تغییر داده‌اند. بر اساس برنامه‌ریزی‌های قبلی قرار بود اسناد این مناقصه در اواسط ماه جولای امسال منتشر شود، اما به‌ دلیل تأخیر در تأیید 6 کنسرسیوم شرکت‌کننده در مناقصه، به ماه اکتبر موکول شد.
مرحله‌ی اول این قرارداد مربوط به عملیات عمرانی مسیر 444 کیلومتری شهری این خط است. در پی آن قرارداد ساخت ایستگاه‌های بین راهی ارائه می‌شود و مرحله‌ی سوم نیز مربوط به تأمین واگن‌ها و سیستم ارتباطی و تعمیر و نگهداری تجهیزات خواهد بود.
SRO امیدوار است که مقدمات آغاز هر سه فاز این قرارداد را تا شش ماه آینده نهایی کند و با توجه به این که ساخت و تهیة واگن‌ها سه سال به طول خواهد انجامید، درصدد است که در سریع‌ترین زمان ممکن کار خود را آغاز نماید.

 صنعت ارتباطی
پیشرفته‌ترین پروژة ریلی عربستان سعودی در واقع احداث خط‌آهن انتقال مواد معدنی از شمال به جنوب این کشور است که به خاطر حساسیت بالایش با دقت بیشتری در حال پیگیری است. سه مرحله از کل چهار مرحلة این طرح 2400 کیلومتری در اوایل سال گذشتة میلادی به مناقصه گذاشته شده است و در حال حاضر نیز کارهای مربوط به زیرسازی آن در حال انجام است. این خط ‌آهن شهرک‌های صنعتی تولیدکنندة آلومینیوم و کود شیمیایی واقع در رأس‌الزُر در سواحل خلیج ‌فارس را به معدن فسفات الجلمید و معدن بوکسیت الزبیره در شمال متصل می‌سازد.
اجرای مرحلة اول این طرح به طول 576 کیلومتر طی قراردادی 3/6 میلیون دلاری به گروه صنعتی بن‌لادن واگذار شده است. اجرای مرحلة دوم نیز مشترکاً به دو شرکت عربستانی AL-Suwaiket و شرکت راه‌آهن سپرده شده است. ارزش این قرارداد 9/1 میلیارد ریال سعودی است که 440 کیلومتر از مسیر الزبیره تا اواسط النفوذ را در بر می‌گیرد. شرکت ژاپنی میتسویی به همراه شرکت استرالیایی بارکلی ماولم اجرای مرحلة سوم این طرح 9/2 میلیارد ریالی را به عهده گرفته‌اند که اجرای مسیر 782 کیلومتری النغود به معدن الجملید است.
آرش اقدم که مدیر پروژة احداث خطوط آهن عربستان است، در گفت‌وگو با MEED اظهار داشت که مراحل اجرایی هر سه فاز این پروژه آغاز شده و پیشرفت قابل ملاحظه‌ای داشته است. علاوه بر آن، مناقصة واگذاری امتیاز راه‌اندازی سیستم‌های ارتباطی, واگن‌ها و تعمیر و نگهداری خطوط نیز آغاز شده و ارائة خدمات از طرف شرکت‌های مورد تأیید به بعد از ماه مبارک رمضان موکول شده است. به گفتة اقدم باوجود کندی پیشرفت کار، امید می‌رود که این پروژه طبق برنامه‌ی زمان‌بندی به پایان برسد.
با این حال, مناقشاتی بر سر اعطای امتیاز اجرای مرحله چهارم وجود دارد. این بخش یک مسیر 48 کیلومتری مخصوص حمل مسافر است بین تقاطع الزبیره و فرودگاه بین‌المللی ملک خالد ریاض.
با این‌که شرکت خط‌آهن روسیه به‌عنوان برندة این مناقصه با مبلغ پیشنهادی 800 میلیون دلار اعلام شده است, ولی هم‌چنان قرارداد رسمی در این زمینه بسته نشده است. در هفته‌های اخیر زمزمه‌هایی مبنی بر تجدید مناقصة مذکور شنیده شد که موجب خشم طرف روسی گشت. این شرکت دولت عربستان را متهم به جانب‌داری سیاسی کرد و تا دریافت توضیح قانع‌کننده از سوی دولت عربستان تمامی پروژه‌های خود در عربستان را به حالت تعویق درآورد.
بر اساس آن‌چه که از منابع نزدیک به دولت عربستان شنیده شده است, دولت‌مردان نسبت به توانایی این شرکت در اجرای این طرح مطمئن نیستند. با توجه به این که فاز چهارم این طرح اختصاص به حمل مسافر دارد و تأثیری بر خط اصلی شمال-جنوب ندارد، دولت عربستان آن را تا سال آینده به تعویق انداخت که کاملاً هم منطقی به‌نظر می‌رسد.
با اعلام خبر تجدید مناقصه از سوی دولت عربستان, 18 شرکت ارائه دهندة خدمات ریلی از این واکنش عربستان استقبال کردند و انتظار می‌رود که تا پایان سال جاری مجری فاز چهارم نیز مشخص شود.
انجام هم‌زمان سه پروژة ریلی عظیم کار آسانی نیست، اما کاملاً مشخص است که اندیشه و عزم دولت عربستان برای توسعة خطوط ریلی این کار را آسان و عملی می‌سازد. آرش اقدم می‌گوید: هر یک از این پروژه‌ها اهداف خاصی دارد و یکی از وظایف ما در این زمینه ایجاد فرهنگ استفاده از حمل‌ونقل ریلی در عربستان است. او می‌افزاید: مردم در گذشته به دلیل عدم وجود شبکة ریلی بیشتر از خطوط هوایی برای جابه‌جایی استفاده می‌کردند. وی هم‌چنین از طرح ایجاد خط انتقال شبانة مسافر از عربستان به مرزهای اردن خبر داد.
به نظر آرش اقدم احداث خط‌آهن در عربستان صنعت این کشور و وضعیت جابه‌جایی مردم را متحول خواهد ساخت. وی اظهار داشت: ما اطمینان داریم که با مشخص شدن مزایای استفاده از شبکة ریلی, افراد بیشتری ترجیح می‌دهند که با قطار مسافرت کنند و از جذابیت‌های آن لذت ببرند.