صنعت دریایی  چه حوزه هایی را داخل کشور پوشش می دهد؟ و وضعیت کلی این حوزه ها چگونه است؟
صنعت دریایی را می توان شامل حوزه های مختلفی دانست که اهم آنها صنایع فراساحل و صنایع کشتی سازی است. در بخش فراساحل وضعیت خوبی داریم. خوشبختانه تلاش ها و فعالیت های جدی در این حوزه که از دهه 70 وسعت گرفت، اکنون به خوبی به بارنشسته و کشور ما نه تنها در داخل کشور بلکه در عرصه ها و بازارهای بین المللی فراساحل حرف های بسیاری برای گفتن دارد. پرسنل تجربه اندوخته، امکانات و تجهیزات قابل توجه و همچنین داشتن مدیریت و هدایت مناسب پروژه های فراساحل همه از نتایج، تلاش تمامی مجموعه های مرتبط با موضوع صنعت دریایی کشور طی این سال ها است.
اگر چه مسلماً در شروع کار بسیار مشکل بوده ولی با تعامل مناسب کارفرمایان و پیمانکاران و همچنین استفاده مناسب از اهرم های حمایتی و قوانین، این مهم تحقق یافته است. مطمئناً صنعت فراساحل کشور در مرحله جدیدی قرار گرفته و باید برای حضور پرقدرت تر در عرصه های رقابتی بین المللی برنامه ریزی و تلاش نمود.
در بخش ساخت شناورهای کوچک هم وضعیت نسبتاً مشابهی حاکم است. در حال حاضر بیش از یکصد فروند شناور کوچک در کشور در حال طراحی و ساخت است و شاید در منطقه خلیج فارس و دریای عمان و تا حدی دریایی خزر جزء برترین کشورهای سازنده اینگونه شناورها باشیم. در این بخش هم عوامل موفقیت متعددی دست به دست هم داده اند تا شرایط حاضر بوجود آید. مسلماً حمایت و برنامه ریزی مناسب سازمان بنادر و کشتیرانی تاثیرگذار بوده است و امیدواریم در آینده نیز این حمایت ها وسعت یابد. اما از ویژگی ها و شرایط دیگر می توان به حجم کم نقدینگی مورد نیاز برای ساخت این شناورها اشاره کرد. اکثر این شناورها قیمت هایی در حدود یک تا دو میلیارد دارند ولذا با تأمین بخشی از آن توسط بانک به راحتی می توان مابقی را بعهده کارفرمایان یا شرکت های سازنده گذارد. اما در مورد ساخت کشتی های بزرگ همان گونه که اشاره کردید وضعیت، چندان قابل قبول نیست. ولی می توان بخوبی دلایل آن را پیدا کرد و با توضیحات قبلی، آنها را به راحتی درک نمود. در مورد کشتی های بزرگ اولاً‌ سفارش دهندگان محدودند یعنی شاید بتوان گفت کل بازار این شناورها محدود به شرکت ملی نفتکش و شرکت کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران است. بنابراین، برنامه ها، تصمیم گیری ها و تعامل آنها با سازندگان کشتی، بسیار حیاتی و تأثیرگذار خواهد بود. ثانیاً قیمت های بالای این گونه شناورها امکان هرگونه مانور و انعطاف پذیری را از طرفین سلب می نماید و به عبارتی بدون وجود یک سیستم تأمین مالی قطعی،‌ شفاف و دقیق نمی توان انتظار اجرای خوب پروژه های فوق را داشت. ثالثاً‌در همه دنیا ابزارهای مناسبی توسط دولت ها برای حمایت و پشتیبانی صنایع فوق بکار گرفته می شوند که نمونه آن در کشور خود ما حمایت دولت از صنایع فراساحل با قانون حداکثر استفاده از توان داخل است. اما در مورد کشتی های مورد نیاز کشور این قانون بصورت جدی اجرا نشده است. مسلماً می توان تصور کرد که اگر این قانون در مورد صنایع فراساحل، نیز به صورت جدی پی گیری نمی شد،‌ وضعیت موجود ما نمی توانست با این همه افتخارات و نتایج همراه باشد. در اینجا لازم است به شبهه ای که گاهاً در مورد تکنولوژی و یا پیچیدگی های نسبتاً‌ بالای کشتی های بزرگ مطرح می نمایند، ‌توجه شود. تقریباً‌ همه متخصصین متفق القول هستند که ساخت و نصب سکوهای بزرگ پارس جنوبی ساده تر از ساخت کشتی ها نیست ولی مسلماً بدون برنامه و حمایت مالی و قانونی نمی توان انتظار مشابهی در ساخت کشتی داشت. حتی در ساخت کشتی بزرگ نیز وقتی شرایط مهیا بوده در کشور کارهای خوبی صورت گرفته است. ساخت کشتی لوله گذار، ساخت سکوی حفاری شناور، ساخت ناو جنگی و موارد مشابه همه در ابعاد خود، یک کشتی اقیانوس پیمای بزرگ محسوب می شوند که با تأمین بودن منابع مالی و همچنین علاقه کارفرما به اجرا رسیده است.
 سیاست کلی صنعت کشتی سازی در گذشته چگونه بوده است؟ آیا هم اکنون در برنامه ریزی های توسعه ای خود قرار دارد؟
متاسفانه در دهه های گذشته دولت چندان جدی و عمیق به این صنعت توجه نکرده و نتوانسته است هدایت و سیاست گذاری مناسبی در جهت بهبود آن انجام دهد. باید دقت کنیم که در حال حاضر یک ظلم اساسی بر این صنعت شده است و آن اینکه شرایط حاکم بر آن از لحاظ حمایت و تسهیلات بانکی، عوارض گمرکی، قوانین کار، ضوابط حاکم برقراردادها و موارد مشابه بسیار سخت تر از کشورهای رقیب مانند کره یا چین است و آن وقت انتظار داریم که آنها بتوانند اولین سفارشات بزرگ خود را با زمانبندی ها و هزینه های مشابه خارجی به اتمام برساند. این روش در هیچ صنعت و بخش دیگری وجود نداشته است. اولین سدها، پالایشگاه ها، پل ها و بنادری که توسط پیمانکاران داخلی ساخته شد نمونه هایی است که خوشبختانه بهبود یافته و در حال حاضر کاملاً قابل دفاع شده اند. در صنایع دریایی حمایت ها بسیار اندک بوده و امیدواریم که با تصویب قانون توسعه صنایع دریایی جدید بتوان شرایط مناسبی را فراهم آورد. برای درک بهتر این مشکلات بهتر است موضوع را با صنعت خودرو مقایسه کنیم. آیا بدون محدودیت ها و حمایت های دولت می توانسیتم صنعت خودرو را با ابعاد موجود در کشور داشته باشیم؟ 
 در خصوص ارتباط صنعت و دانشگاه آیا اقدامات اساسی و پایه ای صورت گرفته است؟
مشکل ارتباط صنعت و دانشگاه در تمامی بخش ها و حوزه های صنعتی و حتی می توان گفت در بسیاری از کشورها همچنان وجود دارد. مقداری از این مشکل و چالش هم طبیعی و مثبت است، چرا که حتماً باید اختلاف نظر و تفاوت نگرشی و درکی از موضوع وجود داشته باشد تا بتواند باعث فعالیت و تکاپوی بیشتر در هر دو بخش صنعت و دانشگاه شود. به عبارتی نتیجه طبیعی تفاوت نگرش صنعت و دانشگاه به موضوعات، همین سختی شکل گیری ارتباط بین آنها است. در هر حال در صنعت دریایی می توان گفت این ارتباطات نسبتاً مناسب است چرا که مراکز و صنایع مرتبط محدود و شناخته شده هستند لذا به خوبی یکدیگر را شناخته و از توانمندی های یکدیگر مطلع هستند.
 آیا رشته های تحصیلی مرتبط با صنعت کشتی سازی، نیازهای این صنعت را مرتفع کرده است؟
خوشبختانه با شکل گیری این رشته ها از دهه 60 و فعالیت های آموزشی نسبتاً گسترده در حال حاضر مشکل خاصی موجود ندارد و فارغ التحصیلان به خوبی در مراکز صنعتی جذب می شوند و از لحاظ علمی تا درصد بالایی می توانند به راحتی وظایف مورد انتظار را انجام دهند. مسلماً جای تکمیل و بهبود وجود دارد ولی این موضوع مستلزم جدی شدن پروژه های بزرگ ساخت کشتی در کشور است و امیدواریم با توجه بیشتر مسئولین و جذب بازارهای چند میلیارد دلاری ساخت کشتی به کشور، بتوانیم انگیزه های بالاتری در افزایش کیفی و کمی سطح آموزش های مرتبط را شاهد باشیم. 
 چالش هایی که این صنعت با آن مواجه بوده است چه چیزهایی است؟
همان طور که عرض شد صنایع دریایی کشور دارای بخش‌های مختلفی است و ارزیابی دقیق نیازمند بررسی تمام آنها است. ولی در هر حال می‌توان بصورت خلاصه روند را بسیار مثبت ارزیابی کرد. اگر وضعیت فعلی را با حدود 10 سال قبل مقایسه کنیم خواهیم دید که تعداد شرکت ها و صنایع مرتبط با پروژه‌های دریایی ده ها برابر شده و حجم پروژه‌ها نیز افزایش چشمگیری داشته است. 10 سال پیش حرف از ساخت کشتی‌های بزرگ اقیانوس‌پیما بود، ولی حالا این کشتی اقیانوس‌پیما با همه مشکلات، تأخیرها و مسائل ساخته شده و به آب انداخته شده است. همچنین در حال حاضر ده ها فروند شناور کوچک و متوسط در حال ساخت هستند و بخش‌های خصوصی در کنار شرکت های محدود دولتی شروع به فعالیت کرده‌اند. هم اکنون حدود بیست کارگاه و کارخانه کوچک و بزرگ در سطح کشور انواع شناورهای کوچک و بزرگ باربری، مسافربری و نظامی را تولید می‌کنند که می توانند عامل مهمی در توسعه صنایع دریایی و پیشرفت اقتصادی کشور محسوب شوند. در هر حال چالش و مشکل اساسی برای تبدیل ایران به عنوان اولین قدرت کشتی سازی منطقه، همان عدم برنامه ریزی کلان و توجه مسئولین و جذب بازارهای کشور است. مسلماً اگر نیاز ده ها فروند کشتی کشور که اعتبار آن ها در حدود یک میلیارد دلار در سال است به کشتی سازی های کشور جذب شود شاهد تحول چشم گیری خواهیم بود.
 مدیریت و برنامه ریزی در صنعت کشتی سازی را چگونه ارزیای می کنید؟
در سطح مدیریت کارخانجات و صنایع می توان وضعیت را مطلوب عنوان کرد . به نظر من در شرایط فعلی کشور و با توجه به توضیحاتی که عرض کردم کارهای خوبی انجام شده است. به طور مثال ساخت کشتی لوله گذار یا ناو جنگی و موارد مشابه، را کمتر از بسیاری از پروژه های بزرگ صنعتی نیست ولی موضوع اینجاست که اگر پروژه ای به خاطر اختلاف کارفرما با پیمانکار یا عدم تأمین بودجه و یا عدم پشتیبانی و حمایت دولت با وقفه مواجه شد، موضوع به معنی عدم توانمندی آن صنعت نیست. باید سعی کنیم شرایط را فراهم کنیم. آیا فکر نمی کنید که با شرایط بانکی، مالیاتی و قوانین کار کشور ما، شرکت هیوندای نیز نمی تواند با کیفیت موجود خود کار کند؟
به نظر بنده همان گونه که عرض کردم تفاوت بخش ساخت کشتی های بزرگ با بخش های دیگر صنایع دریایی، عدم وجود حمایت‌های مشخص و پشتیبانی های موردنیاز و همچنین محدودیت کارفرماها به چند شرکت خاص است. براین اساس عرصه فعالیت آنها بسیار محدود می شود. حرف اصلی بنده این است که موفقیت یا عدم موفقیت در شرایط کشور ما بسیار وابسته به قوانین و برنامه است و ذاتی آن صنعت یا حرفه نیست. برای مثال اگر در صنعت خودروسازی که در حال حاضر صاحب یکی از بزرگترین گردش‌های مالی صنعتی در کشور است، تعرفه خودروهای ورودی های را برداریم، چه بوجود خواهد آمد؟ آیا آن وقت می توان گفت که صنعت خودرو  موفق بوده و کشتی سازی ناموفق. در حال حاضر تعرفه معمول واردات کشتی حدود 4% است یعنی ما داریم عملاً‌ صنعت داخلی از خودرو حدود 25 برابر بیشتر حمایت می کنیم.
 فرض کنید قانون فوق را از فردا بر عکس وضع کنیم مطمئناً شرایط بسیار متفاوت می شود. البته بحث منطقی دیگری وجود خواهد داشت و آن اینکه باید کشور با مطالعه و برنامه از این ابزارها استفاده و با تکیه بر ایجاد حداکثر ارزش افزوده، موجبات توسعه و پیشرفت کشور را فراهم آورد. من معتقدم که به این موضوع کمتر توجه شده و متاسفانه قوانین و تصمیمات گذشته بیشتر به چانه زنی های بخشی، منطقه ای و سلیقه ای وابسته بوده است که مسلماً بهینه ترین برنامه را برای کشور نخواهد بود. خوشبختانه اگر چه بسیار سخت و طولانی بود ولی در صنایع دریایی طی سال های اخیر شاهدیم که همه مراکز ذیربط به یک اعتقاد باطنی و عمیق دست یافته اند که باید صنعت فوق را پشتیبانی نمایند. امیدواریم در آینده نتایج این حرکت و اعتقاد بدست آید و بتوانیم برنامه های منطقی و همه جانبه ای را در صنایع دریایی شاهد باشیم.
 آیا صنعت کشتی سازی نیازمند برنامه استراتژیک خاصی در آینده است؟
مسلماً این گونه است و حتماً باید این برنامه های استراتژیک وجود داشته باشد. در این راستا علاقمندی و تلاش دولت نهم در توسعه اشتغال و توجه به صنایع داخلی یک حسن بوده و امیدواریم در آینده این موضوع بیشتر در صنایع دریایی نمود پیدا کند. ولی آنچه مسئله ساز بوده این است که بخاطر مسائل متعدد سیاسی و اقتصادی عمده کشور و مشغول بودن مسئولین رده بالا به آنها، متأسفانه موضوع صنایع دریایی بصورت جدی و مناسب مورد توجه واقع نشده و وزارتخانه برنامه جامعی برای آن ندارد. این در حالی است که طبق ماده 34 برنامه چهارم توسعه دولت موظف است که برای صنایع دریایی شامل حمل و نقل دریایی، شیلات، ساخت و تعمیر کشتی و مانند آن برنامه‌های جامعی تدوین و برای استفاده بهینه از آنها به مورد اجرا گذارد. باید هرچه سریع تر در این خصوص اقدامات عملیاتی شروع شود.
از طرف دیگر نحوه نگرش دولت ها به هدایت و مدیریت مجموعه های دریایی دولتی چندان مناسب نبوده و استراتژی خاصی برای تقویت و پشتیبانی آنها و همچنین حل مشکلات مدیریتی به چشم نمی‌خورد.
البته قانون توسعه صنایع دریایی تصویب شده ولی هنوز بصورت جدی اجرایی نشده است.  براین اساس ملاحظه      می شود که علیرغم سیاست‌ توسعه صنعتی دولت و نمود آن در دیگر بخش‌های صنعتی، بخش دریایی با وجود همه اهمیت و پتانسیل‌ها مورد یک غفلت تاریخی واقع شده است. بطوری که در حال حاضر قانون حداکثر استفاده از توان داخل برای ساخت کشتی علیرغم تائید دولت رعایت نمی‌شود یعنی قانون که ظرف ده سال گذشته به خوبی باعث پیشرفت صنایع فراساحل و انجام پروژه های بزرگی در پارس جنوبی شد در مورد ساخت کشتی به راحتی مورد غفلت واقع شده و نباید مسئولین دولتی از کنار این موضوع براحتی بگذرند.
 صنایع دریایی کشور چه نقشی در اقتصاد کشور داشته و در حال حاضر چند درصد از نیازهای فنی این صنعت در داخل کشور برآورده شده است؟
صنایع دریایی کشور تعاریف متفاوتی دارد و پروژه ها و نیازهای مرتبط با آن به صورت های مختلف قابل تعریف هستند. به نظر بنده در پروژه‌ها و فعالیت های اقتصادی، در قسمت هایی همچون ساخت و تعمیر سازه‌های دریایی، ساخت و تعمیر کشتی، صید، بنادر و صنایع نظامی را می‌توان مجموعه سهم صنایع دریایی در اقتصاد کشور دانست که در حال حاضر حدود 4 تا 5 میلیارد دلار در سال می‌باشد. اما نکته مهم از نظر اهمیت صنایع دریایی این است که شاخص‌های دیگری هم هستند، مثلاً توانایی ساخت یک ناوچه نظامی و یا یک زیردریایی را چگونه می‌توان ارزش گذاری کرد و یا ایجاد اشتغال در مناطق محروم ساحلی و افزایش امنیت اجتماعی در این مناطق را چگونه می‌توان ارزیابی کرد. بر این اساس به نظر می‌رسد که هنوز هم خیلی کمتر از آنچه لازم است به این صنعت اهمیت داده و به آن توجه کرده‌ایم. در هر حال در خصوص بحث کشتی‌سازی متاسفانه سفارش های به داخل هنوز سهم اندکی از نیازهای کشور بوده و سالانه صدها میلیون دلار سفارش ساخت کشتی به کشورهای خارجی سرازیر می‌شود. در برنامه‌های اعلام شده توسط شرکت‌های حمل و نقل دریایی حدود 400 فروند کشتی برای 10 سال آینده باید سفارش داده شود که با توجه به نوع و ابعاد این کشتی‌ها حداقل قیمت آنها بیست میلیارد دلار برآورد می‌شود، همچنین در بخش نفت و گاز و در خلیج فارس حدود یکصد میلیارد دلار سرمایه‌گذاری خواهد شد که اگر 5% آن را بصورت تقریبی مربوط به صنایع دریایی در نظر بگیریم عددی معادل 50 میلیارد دلار در 10 سال آینده خواهد شد. علاوه بر موارد فوق، تعمیرات شناورهای کوچک و مانند آن نیز وجود دارند که در نهایت بازار یکصد میلیارد دلاری برای 10سال آینده صنایع دریایی کشور ترسیم می‌نماید. مسلماً این اعداد و ارقام نشان دهنده آن است که با یک برنامه‌ریزی دقیق و مناسب می‌توان بسیاری از توانمندی‌های موجود کشور را فعال و یا کمبودهای احتمالی را رفع و موجبات توسعه صنعتی و اقتصادی کشور را فراهم آورد.
 آیا بخش های خصوصی در این صنعت فعالیت دارند؟ عملکرد آنها نسبت به بخش های دولتی چگونه است؟
بله بخش  خصوصی به صورت گسترده، هم در امر حمل ونقل و خدمات دریایی و هم در بخش صنعت و ساخت کشتی مشغول هستد. متاسفانه این فعالیت ها چندان تشریح و اطلاع رسانی نشده و تنها اخبار و مشکلات مربوط به ساخت کشتی های بزرگ که آن هم، عمدتاً مرتبط با عدم توجه و پشتیبانی لازم است منتشر می شود. ما شناور ساخته شده در بخش  خصوصی کشور داریم که به اروپا و کشورهای جنوب خلیج فارس صادر می شود و یا شرکت هایی داریم که در مناقصات بین المللی در کشورهای مختلف پروژه های ساخت سکو یا نصب لوله را برنده شده و به انجام رسانیده اند در هر حال مشکل اساسی آن است که حدود 90% بازارهای کشور یعنی بخش کارفرمایی دولتی بوده و براحتی سفارشات خود را با استفاده از حمایت های دولت به خارج کشور ارجاع می دهند. در حال حاضر شرکت های مشترکی بخصوص در مناطق آزاد بین سرمایه گذاران خارجی و داخلی تاسیس شده و این زمینه و محور می تواند تقویت شود. بازار خلیج فارس، بازار منحصر به فردی برای فعالیت ها و صنایع دریایی است و مسلماً سرمایه گذاران و شرکت های دریایی از کشورهای مختلف علاقمند به حضور در این منطقه و همکاری با کشور ما هستند. البته در اینجا نیز اهرم بازار و الزام دولت در ارجاع کار بر چنین سرمایه گذاری که به کشور ما می آیند و سرمایه گذاری می کنند بسیار مهم است اگر در 20 سال گذشته از کشتی سازی های بزرگ دنیا خواسته می شد که به تدریج در کشورها، به این پروژه ها را انجام دهند مسلماً در حال حاضر ما بزرگترین صنعت کشتی سازی منطقه را داشتیم.  
 جمع بندی شما از وضعیت موجود چیست و راه کارهایی که برای توسعه به نظر می رسد چه مواردی است؟
سئوال شما را می توان به سه بخش تقسیم کرد. بخش اول اینکه وضعیت صنایع دریایی کشور چگونه است و در چه شرایطی قرار داریم . بخش بعدی اینکه اهداف این صنعت چه هستند و در چه شرایطی می توان گفت که کشور به توسعه در صنایع دریایی رسیده است. بخش سوم هم اینکه روش و شیوه گذار از وضعیت موجود به شرایط ایده آل چیست؟ مسلماً اگر هر یک از قسمت های فوق به خوبی مطالعه  و بررسی شود می توان به نتایج خوبی دست یافت ولی پس از آن نیازمند عامل دیگری نیز هستیم که بحث اجرایی شدن برنامه ها و همکاری مراکز ذیربط در جهت تحقق آن برنامه ها است. در هر حال شرایط بسیار مناسبی به صورت بالقوه برای توسعه صنایع دریایی کشور وجود دارد. نیازهای گسترده نوسازی و توسعه ناوگان حمل و نقل دریایی، پروژه های بزرگ توسعه میادین نفت و گاز دریایی، توسعه فعالیت های دریایی، نیازهای گسترده دفاعی کشور در دریا و موارد مشابه همه بیانگر دلایل لزوم توجه بیشتر به این صنعت بوده و مسلماً اگر در یک برنامه جامع، هماهنگی مناسبی برای استفاده از این فرصت ها صورت گیرد، می توانیم شاهد شکوفایی بیشتر این صنعت باشیم. در این موضوع هم، با توجه به جایگاه مراکز و ارگان های دولتی در این صنعت وابسته به اتخاذ تصمیمات مناسب توسط دولت است. به عبارتی با توجه به اینکه اکثر ارگان های اصلی تاثیرگذار به نوعی وابسته به دولت هستند، دولت می تواند این سرعت را ایجاد کرده و موجبات بهره مند شدن بیشتر کشور از منافع مرتبط با این صنعت را فراهم آورد. کارشناسان و صاحبنظران در قالب تشکل های تخصصی نیز می توانند بسیار مفید واقع شده و تصیم گیری ها و هماهنگی های در دستگاه های قانونگذاری را تسریع نمایند. البته با جهت گیری های اخیر و حضور پررنگ تر بخش های خصوصی در صنعت کشور امیدواریم که در آینده شاهد تاثیر بیشتر این بخش  در صنایع دریایی باشیم و بتوانیم حرکت های بیشتری را در صنایع دریایی شاهد باشیم. این موضوع در حال حاضر و مثلاً ‌در ساخت شناورهای کوچک وجود داشته و وضعیت کشور بسیار بهبود پیدا کرده و کارگاه های فعال در زمینه فوق به خوبی با سازندگان خارجی رقابت می کنند.