شرکت¬های دولتی دوبی برای نخستین بار در تلاش برای دستیابی و فراهم¬سازی اعتبار و حتی تعلیق و متوقف¬سازی برخی طرح¬های عظیم ساختمانی و نیروگاهی هستند. بسیاری از منتقدان معتقدند که شرایط کنونی پیامد اجتناب¬ناپذیر تکبر 5 سالة اخیر دوبی است. در واقع همان عواملی که زمانی موجب معرفی دوبی به¬عنوان قوی‌ترین و متنوع¬ترین اقتصاد خاورمیانه شد، امروزه تبدیل به نقطة ضعف و پاشنة آشیل این شیخ¬نشین گشته است.
بر اساس گزارش ماه نوامبر سال گذشتة مؤسسة Moody Investors Service در مورد اقتصاد دوبی، این شیخ¬نشین از زمان تغییر قوانین مربوط به مالکیت اشخاص خارجی (2002) بیشترین میزان رشد قیمت املاک و مستغلات، بیشترین حجم مناطق مسکونی و بیشترین تعداد خریداران در منطقه را داشته و در نتیجه بیشتر از دیگر اقتصادهای موجود در منطقه در معرض تغییر نظام¬های موجود در بازار قرار گرفته است.
بیماری مسری آمریکا
بیماری مهلک استقراض که از بازارهای مالی آمریکا به بازارهای مالی خاورمیانه هم سرایت کرده، اقتصادهایی مانند دوبی را که از درآمدهای عظیم نفتی برای درمان آن برخوردار نیستند، تحت تأثیر خود قرار داده است. با توجه به شاخص¬های نشان‌دهندة بحران اقتصادی پایدار، تغییر شرایط اقتصادی در دوبی کاملاً آشکار است و این مسأله را می¬توان با سقوط شدید ارزش سهام در بورس دوبی به‌خوبی احساس کرد. رکود بخش مسکن در دوبی و افزایش بدهی¬ها موجب هراس سرمایه‌گذاران شده است و حتی تخصیص اعتبار 6/13 میلیارد دلاری بانک مرکزی امارات جهت تأمین نقدینگی بانک¬ها و تضمین سپرده¬گزاری¬ها برای 3 سال و همچنین تخصیص 19 میلیارد دلار اعتبار برای طرح-های سپرده¬گزاری بانک¬ها از سوی وزارت اقتصاد فدرال نیز نتوانسته از هراس آن‌ها بکاهد.
افزایش بدهی¬ها در بازار اعتبارات دوبی که موجب ناتوانی شرکت¬های بیمه در پایبندی به تعهدها و پرداخت خسارت به بیمه¬گزاران می¬شود، حاکی از افزایش نگرانی¬ها در مورد تأمین منابع مالی مورد نیاز اجرای پروژه¬ها از طریق استقراض می¬شود. در گزارش مرکز تحقیقات خلیج فارس در نوامبر گذشته آمده است که میزان کاهش اعتبارهای عربستان در زمینة تجارت تنها 125 واحد بیش از نرخ بین بانکی پیشنهادی بانک لندن بود، در حالی که در امارات این نرخ 174 واحد بود. اما این نرخ برای نخیل 2 هزار واحد و برای بانک امارات و سازمان بنادر دوبی 580 واحد بود.
بدهی¬های سر به فلک کشیده
شرکت نخیل دارای 5/3 میلیارد ریال سکوک (اوراق قرضة اسلامی) است که تاریخ انقضای آن‌ها دسامبر 2009 است. انتظار می¬رود که دوبی با فروش این اوراق قرضه به ارزش 16 میلیارد دلار در سال جاری به تأمین اعتبار لازم بپردازد. محمد ¬علی العبار که یکی از اعضای شورای اجرایی دوبی است، در 24 نوامبر گذشته میزان بدهی¬های دوبی را 10 میلیارد دلار اعلام کرد. وی همچنین با نسبت 148 درصدی بدهی¬ها و تولید ناخالص داخلی دوبی بدهی¬های شرکت¬های وابسته به دولت را 70 میلیارد دلار تخمین زد. آمار و ارقام ارائه شده از سوی العبار گمانه¬زنی¬ها در مورد میزان بدهی¬های دوبی را تأیید کرد. مؤسسة Moody میزان این بدهی‌ها را 47 میلیارد دلار و مؤسسة Fitch میزان آن‌ها را 9/68 میلیارد دلار تخمین زده بودند.
شاخص¬های دیگر نیز نشان‌دهندة اوضاع اقتصادی وخیم دوبی است. قیمت مسکن در دوبی در آگوست و پیش از شدت یافتن بحران مالی 4 درصد کاهش داشت. سرمایه‌گذاران در تلاشند که با بازپرداخت برای طرح¬های مستقل خود را حفظ کنند و دیگر اثری از محتکران مسکن وجود ندارد. نتیجة همة این حوادث افت شدید قیمت مسکن برای نخستین بار از سال 2002 بوده است. درد ناشی از بروز بحران مسکن در دوبی در چهرة همة مقامات مسئول کاملاً نمایان است، زیرا رونق این بخش به مثابه اصلی‌ترین محرک رشد اقتصادی دوبی در سال¬های اخیر محسوب می¬شود. با فروکش کردن تب‌و‌تاب ساخت‌و‌سازها می¬توان به عمق این درد پی برد. پروژه¬های عظیم ساختمانی که به-عنوان روح اعتماد اقتصادی دوبی محسوب می¬گردند، در زمرة نخستین طرح¬هایی قرار دارند که به کمک مالی نیازمندند.
شرکت ساختمانی نخیل در اواخر اکتبر گذشته اقدام به توقف عملیات لایروبی جزیرة نخل دیره کرده است. این شرکت همچنین دست به توقف پروژة اسکله و بارانداز دوبی زده که همگی نشان‌دهندة اوضاع نابسامان اقتصادی در این شیخ¬نشین است. قیمت¬ها در مناطقی که بیشترین رشد را داشته¬اند (همانند جزایر مصنوعی شرکت نخیل) بیش از 50 درصد افت کرده و دیگر کسی مایل نیست که در این بخش¬ها سرمایه¬گزاری کند. با این حال شرکت¬های بزرگ ساختمانی معتقدند که تغییری در پایه-های اقتصادی قوی دوبی صورت نگرفته، اما از سوی دیگر اعلام می¬کنند که انجام همة این پروژه‌ها در چنین شرایط اقتصادی قابل توجیه نیست.
پایه¬های قوی
توسعه¬گران بخش مسکن تنها کسانی نیستند که از بحران مالی و کمبود اعتبارات در دوبی متضرر شده‌اند. برخی شرکت¬های خدماتی و رفاهی مانند سازمان آب و برق دوبی (دِوا) با استفاده از اعتبارهای بانکی و بازارهای مالی اقدام به تأمین منابع مالی لازم برای طرح¬های خود نموده¬اند. با این‌که انتظار می‌رود که در شرایط کنونی شاهد تعلیق و توقف پروژهای تولید آب و برق نیز باشیم، اما این بحرانی مرگ‌بار برای دوبی نیست. اقتصاد این شیخ¬نشین همچنان در حال رشد است و پیش از آغاز بحران در بازار مالی آمریکا بسیاری از شاخص¬ها رشد اقتصادی قابل قبول در دوبی را نشان می‌دادند. به¬عنوان نمونه آمار منتشر شده از میزان صادرات دوبی در 3 ماه سوم سال 2008 حاکی از افزایش چشمگیر میزان صادرات است. ارزش صادرات 3 ماهه سوم سال 2008 از سوی اتاق صنعت و بازرگانی دوبی 6/56 میلیارد درهم امارات اعلام شده است که در مقایسه با زمان مشابه سال 2007 حدوداً 25 درصد افزایش داشته است (3/45 میلیارد درهم).
توانایی دوبی در ارائة خدمات به اقتصادهای در حال رشد خلیج فارس که 53 درصد  از کل صادرات دوبی محسوب می¬شود، بستری قوی برای فعالیت¬های بازرگانی در دوبی را فراهم ساخته است. دولت دوبی در جریان برگزاری اجلاس اقتصادی جهانی در دوبی در نوامبر سال گذشته اعلام داشته است که به¬واسطة دیگر بخش¬های قدرتمند اقتصادی مانند بازرگانی، گردشگری، حمل‌و‌نقل و خدمات مالی به حمایت از بخش مسکن برخواهد خاست.
میزان بدهی¬های دولت مرکزی دوبی بسیار کم است، اما با توجه به سهم 15 درصدی دولت از کل هزینه¬های عمومی انتظار می¬رود که حمایت این دولت از بخش مسکن تأثیر زیادی در تغییر وضعیت موجود نداشته باشد. دولت دوبی در پی آنست که با اجرای قانون مالیات بر ارزش افزوده از امسال بر میزان درآمدهای خود بیفزاید. پیش¬بینی مؤسسة Moody نشان می‌دهد که با توجه به روند رشد اقتصادی دوبی در یک برهة زمانی یکسان میزان بدهی¬ها از میزان تولید ناخالص داخلی فراتر رود و به نظر می¬رسد که برای خروج از این وضعیت باید از ابوظبی یاری بطلبد که رقیبی ثروتمند و برخوردار از منابع عظیم نفتی است.
دوبی همانند ایسلند نیست. مشکلات کنونی نشان‌دهندة این واقعیت است که داستان رشد و یکه‌تازی این شیخ¬نشین در حال پایان است، اما در این حال می¬توان به فواید آن هم اشاره کرد؛ از جمله کاهش نرخ تورم از 12 درصد سال 2007 به 8 درصد در سال 2008.
شاید شرایط کنونی تجربه¬ای جدید برای اهالی دوبی باشد، اما شاید کمی درنگ و توقف در مسیر رشد چندان هم بد نباشد؛ به‌ویژه این‌که زیرساخت¬های مورد نیاز برای تداوم رشد نیز مهیا شده¬اند.

منبع: MEED، 28 نوامبر- 5 دسامبر 2008
نویسنده: جیمز گاوین
مترجم: بهزاد منصوری